Gaita Naklinde (Fmt) Donör Seçiminin Önemi
Gaita Nakli Nedir?
Sindirim sistemi mikrobiyal flora biyoçeşitliliği yüksek ve sağlıklı donörlerden alınan gaitanın birtakım işlemlerden geçirildikten sonra elde edilen nakil materyalinin hastanın kalın bağırsağına nakledilmesi işlemidir. Uluslararası literatürdeki kısa adı FMT’dir (Faecal Microbiota Transplantation).
Mikrobiyal Flora Nedir?
Vücudumuzun bazı bölgelerinde bizimle barış içerisinde yaşayan, tek hücreli, binlerce çeşitlilikte, trilyonlarca sayıda, sürekli olarak kendisini yenileyen, çoğu bakteri, virüs ve mayalardan oluşan mikro canlılarla birlikte yaşarız. Bunların tamamı mikrobiyal flora olarak adlandırılır. Bizim burada bahsedeceğimiz sindirim sistemi florasıdır. Bizler Sindirim Sistemi Floramıza ev sahipliği yaparız ve beslenmelerini sağlarız. Sindirim Sistemi Floramız ise bulundukları tüm bölgelerde antimikrobiyal savunmamıza katkı sunarlar, bulundukları bölgelerin nemlilik ve asiditesine yardımcı olurlar, bir takım enzimatik faaliyetler sayesinde bazı gıdaların sindirimini sağlarlar, bazı yapıların sentezinde önemli rol oynarlar (vitamin vb.), sinirsel iletideki birtakım transmitterleri salgılarlar ve daha sayılamayacak kadar çok yaşamsal fonksiyonlarımıza katkı sunarlar. Kısacası floramız olmadan sağlıklı yaşamamız mümkün değildir. Sindirim sistemimiz boyunca yerleşen ve konaklayan bu mikro canlıların tamamına sindirim sistemi florası diyoruz. Bunların her birinin sindirim sistemi üzerinde yerleştiği ve yaşadığı yerler kendilerine özeldir. Normal şartlarda ilgili yerler dışında konaklamaz ve yaşamazlar. Floramızın ilgili yer dışında yerleşmesi, kompozisyonunun bozulması (disbiyozis vb.), belli bölgelerde aşırı çoğalması (SIBO hastalığı vb.), belli grupların lehine sayılarının artması (Obezite durumlarında) gibi durumların tamamı patolojik olup bunların her biri birer hastalık sebebidir.
Mikrobiyal Flora Nasıl Kazanılır?
Doğumdan itibaren temas ettiğimiz çevreden mikrobiyal flora kazanmaya başlarız. Belirli gelişme dönemlerinde edinilen mikrobiyal floranın natürü değişkenlik gösterir (yenidoğan, adölesan, ergenlik, gebelik, yaşlılık vb.). Sağlıklı bir bireyin mikrobiyal florası yirmili yaşlarda optimal biyoçeşitliliğe ulaşır. Doğumda anneden kazanılan flora ile başlayan süreç özellikle en fazla temas edilen kişilerden, gıdalardan ve diğer çevresel temaslardan elde edilir.
Mikrobiyal Floramız Zayıflarsa Ne Olur?
Mikrobiyal floramızın biyoçeşitliliği azalırsa, yani zayıflarsa bulunduğu bölgenin fonksiyonlarına katkı sunmada yetersiz kalır ve buna bağlı olarak emilim ve sindirim bozuklukları ile birlikte, gıda alerjileri, enfeksiyonlar, demans ve ilerleyen dönemlerde otoimmün süreçlere bağlı hastalıklar oluşabilir.
Mikrobiyal Floramızı Nasıl Güçlendirebiliriz?
Doğumdan itibaren daha fazla sağlıklı ve biyoçeşitliliği yüksek floraya sahip kişilerle yakın ve uzun süreli temasta bulunarak, sağlıklı beslenerek, mümkün olan en uzun süre anne sütü alarak, doğal, yeterli ve dengeli beslenerek, hazır gıdalardan mümkün olduğunca uzak durarak, gereksiz ilaç (özellikle antibiyotik) kullanmayarak vb. floramıza yeni üyeler kazandırabilir, var olan floramızı güçlendirebilir ve mevcut floramızı da korumuş oluruz.
Mikrobiyal Floramız Zayıfsa ve Floramızı Güçlendiremezsek Ne Yapılabilir?
Doğal yöntemlerle floramızı güçlendiremiyorsak ve mevcut flora hasarı veya zayıflığı bizde birtakım hastalıkların oluşmasına (alerji, beslenme bozukluğu, otoimmün hastalıklar vs.) sebep oluyorsa yapılacak tek şey FLORA NAKLİ veya GAİTA NAKLİ (FMT) yapmaktır.
FMT tedavisinde Donör Seçimi Kriterleri Nelerdir?
Donör adayları aşağıda verilen tablo 1 kriterlerini karşılamalı ve de tablo 2 kriterlerinde belirtilen yeterli skor değerine sahip olmalıdır.
← Kaydırarak görüntüleyebilirsiniz →
| Son Üç Aya Ait Kriterler | Son Altı Aya Ait Kriterler | Zamandan Bağımsız Kriterler |
|---|---|---|
|
– Hastaneye yatanlar – İntravenöz tedavi alanlar – Canlı aşı yaptıranlar – Antibiyotik kullananlar – Antifungal kullananlar – Paratiz tedavisi yapılanlar – Antiviral kullananlar – Diş tedavisi yapılanlar – Cerrahi girişim geçirenler – Hayvan ısırma öyküsü olanlar – Açık yaralanması olanlar – İshal olanlar – Şüpheli cinsel ilişki – Aktif enfeksiyon geçirenler – Doğum yapanlar – Riskli bölgelere seyahat |
– Kemoterapi – Radyoterapi – Hormonoterapi – İmmünsüpresif tedavi – Yoğun bakım tedavisi – 7 günü geçen oral STOP – Majör cerrahi girişim – Kan transfüzyonu – HAV enfeksiyonu geçirenler – Zirai ilaçlarla temas |
– HIV enfeksiyonu taşıyıcısı (AIDS) olmak – Hepatit B enfeksiyonu taşıyıcısı olmak – Hepatit C enfeksiyonu taşıyıcısı olmak – Kronik Enfeksiyöz Hastalığı Olanlar – BMI: 20 kg/m² ‘den zayıf olanlar – BMI: 30 kg/m² ‘den kilolu olanlar – İnsülin Kullanan Diabet Hastaları – Otoimmün Hastalığı Olanlar – Ülseratif Kolit Hastaları – Crohn Hastaları – Çölyak Hastaları – Laktoz İntoleransı Olanlar – Sindirim Sistemi Kanseri Tanısı Konulanlar – Sindirim Sistemi Cerrahisi Geçirenler (Apandektomi hariç) – 6 aydan az anne sütü alanlar – Geçirgen Bağırsak Sendromu (LGS) tanısı konulanlar – Uyuşturucu bağımlıları – Alkolikler – Sağlık çalışanları – Hayat kadınları – Homoseksüeller – 50 yaş üstü olanlar – Şizofrenler – Otistikler – Toksik sanayi çalışanları – Hamileler – Üç haftadan fazla ağızdan beslenmenin durması |
*Kaynak: Kanlioz M, Ekici U, Ferhatoğlu MF. Total Gastrointestinal Flora Transplantation in the Treatment of Leaky Gut Syndrome and Flora Loss. Cureus. 2022 Nov 3;14(11):e31071. doi: 10.7759/cureus.
← Kaydırarak görüntüleyebilirsiniz →
| KRİTER | PUAN | Donör Puanı | |||
|---|---|---|---|---|---|
| Yaş (yıl) | 0–20 yıl → 5 | 21–30 yıl → 4 | 31–40 yıl → 3 | 41–50 yıl → 2 | 50+ yıl → 1 | |
| Anne Sütü (ay) | 1–6 ay↓ → 6 | 6 ay↑ → 9 | 9 ay↑ → 12 | 12 ay↑ → 15 | 24 ay↑ → 18 | |
| Yaşadığı Yer | Kırsal → 10 | Şehir → 3 | Metropol → 0 | ||
| Kemoterapi | Almadı → 10 | Aldı → 0 | |||
| Radyoterapi | Almadı → 10 | Aldı → 0 | |||
| Hormonoterapi | Almadı → 10 | Aldı → 0 | |||
| 3 Hafta↑ Antibiyotik | Almadı → 10 | Aldı → 0 | |||
| İmmünsüpresif Tedavi | Almadı → 10 | Aldı → 0 | |||
| Oral Beslenme Durması | Durmadı → 10 | 7 gün↓ → 5 | 7+ → 0 | ||
| Yoğun Bakım Tedavisi | Olmadı → 10 | 7 gün↓ → 5 | 7+ → 0 | ||
| Diabet Öyküsü | Yok → 10 | Prediyabet → 3 | Diyabet → 0 | ||
| Alerjik Hastalık | Yok → 5 | Var → 0 | |||
| Otoimmün Hastalık | Yok → 5 | Var → 0 | |||
| Ailede Otoimmün Hastalık | Yok → 2 | Var → 0 | |||
| Endüstriyel Gıda Tüketimi | Yok → 5 | Çok az → 2 | Var → 0 | ||
| Dizanteri Öyküsü | Yok → 5 | 3≤ → 2 | 4≥ → 0 | ||
| Gastroenterit Öyküsü | Yok → 5 | 5≤ → 2 | 6≥ → 0 | ||
| GİS Cerrahisi | Yok → 10 | Var → 0 | |||
| Kronik İlaç Kullanımı | Yok → 5 | Var → 0 | |||
| Beslenme Bozukluğu | Yok → 10 | Var → 0 | |||
| Alkol Kullanımı | Yok → 10 | Nadiren → 2 | Çok sık → 0 | ||
| TOPLAM PUAN: | |||||
|
PUANA GÖRE DONÖR KALİTESİ ★ 125 puan ve ↑ : İdeal Donör ★ 100–124 puan : Çok İyi Donör ★ 90–99 puan : İyi Donör ★ 80–89 puan : Kabul Edilebilir Donör ★ 70–79 puan : Kalitesiz Donör ★ 69↓ puan : Çok Kalitesiz Donör |
Toplam Donör Puanı: | ||||
*Kaynak: Kanlioz M, Ekici U, Ferhatoğlu MF. Total Gastrointestinal Flora Transplantation in the Treatment of Leaky Gut Syndrome and Flora Loss. Cureus. 2022 Nov 3;14(11):e31071. doi: 10.7759/cureus.
Öncelikle donör adayı sağlıklı olmalı, nakil öncesi son 3 hafta içerisinde antibiyotik, probiyotik ve alkol almamış olmalıdır. Donör adaylarının standart fiziki ve sistemik muayeneleri yapılır. Bu kriterlere sahip donör adayı birtakım kan, idrar ve gaita tetkikleri yapılarak sağlıklılık ve bulaşıcı hastalıklar yönünden incelenir. Bu aşamaların tamamını geçen kişiler donör adayı olarak kabul edilebilir.
Herkes FMT Donörü Olabilir mi?
Yukarıdaki belirtilen kriterleri karşılayan herkes FMT donörü olabilir.
Donör Biyoçeşitliliği Ne Demektir?
Donör adayının mikrobiyal florasını oluşturan ögelerin çeşitliliğinin ne kadar fazla olduğunu gösteren bir terimdir. Bunu en basit şekilde şöyle örneklendirebiliriz. Bir fabrikada ne kadar fazla çeşitlilikte teknik personel ve mühendis çeşitliliği varsa o fabrikadan o kadar kaliteli ve sofistike ürün imalatı gerçekleşir. İnsan sindirim sistemi de aynen bu şekilde bir fabrika gibi düşünülebilir. Floramızın çeşitliliği ne kadar fazla ise sindirim sistemi fonksiyonlarımız da o ölçüde sağlıklı olacaktır. Donör biyoçeşitliliğinin yüksek olması bir donör adayında aranan ön koşuldur. Eğer donör adayının biyoçeşitliliği yeterli değil ise diğer aşamalara geçmeye gerek yoktur, o kişi donör olamaz.
FMT Tedavisi Hastanın Biyoçeşitliliğini Nasıl Artırabilir?
Hasta kişinin kalın bağırsağında daha önceden olmayan mikrobiyal flora ögelerinin transferi yapılarak, geçmişte gerçekleştirilemeyen birtakım fonksiyonların gerçekleştirilmesi, kaybolmuş fonksiyonların tekrar canlandırılması ve bu sayede eksik olan flora elemanlarından kaynaklı hastalıkların tedavi edilmesi sağlanabilir. Geçmişte bizde bulunmayan flora elemanın kazanılması ile biyoçeşitliliğimiz artmış olur. Geçmişte bizde bulunmayan veya geçmişte var olup zaman içerisinde yitirdiğimiz flora komponentlerinin kazanımı FMT sayesinde gerçekleştirilebilir.
FMT Tedavisinde Niçin Biyoçeşitliliği Artırmak İsteriz?
Daha kaliteli ve işlevsel kalın bağırsak fonksiyonları sağlamak için.
Donör ile Hastanın Genetik Akrabalığı Gerekir mi?
Hayır
Donör ile Hasta Aynı Cinsiyette Olması Gerekir mi?
Hayır
Niçin Hastalardan Kendi Donörünü Bulmasını İsteriz?
Donör adayının geçmiş yaşam öyküsü biliyor olmamız yukarıdaki tablo 1 kriterlerini daha sağlıklı değerlendirebilmek açısından önemlidir. Geçmişini bildiğimiz kişinin beslenme alışkanlıklarını, alkol, uyuşturucu ve sigara bağımlılığını, geçirmiş olduğu hastalıkları daha doğru değerlendirmemiz açısından önemlidir.
Bir başka konu ise hastanın donör ile ilgili kafasındaki soru işaretlerini ortadan kaldırmanın en etkili yöntemi donör adayını kendisinin bulmasıdır.
Kullanılan Materyale Göre Kaç Tip FMT Vardır?
-Fresh FMT ( Reel Time FMT): Donörden alınan gaita en kısa sürede işlenerek hastanın kalın bağırsağına aktarılır. Burada süre 30-60 dakika kadardır. Mümkün olan en kısa sürede nakil yapılması yapılan FMT tedavisinin başarısını artıran en önemli faktördür.
-Frozen FMT (Dondurulmuş FMT): Sağlıklı donör adaylarından alınan FMT örnekleri -400C derecede saklanır. Gerekli olduğu zamanda alınarak kullanılır.
-Kapsül FMT: FMT materyali kapsül formunu içerisine yerleştirilir. Hastalar bu kapsülleri oral yoldan su aracılığı ile yutarak bağırsaklara ulaşmasını sağlar. Kapsüller bağırsakta açılacak formda üretilir.
Kullanılan Materyale Göre En Etkili FMT Hangisidir?
En etkili olan Fresh (Reel Time) FMT uygulamasıdır. Çünkü bizim burada aktardığımız canlı mikro organizmalardır. Bunların canlılığının korunarak ve en az zarar görecek şekilde kalın bağırsağa ulaşması gerekmektedir. Bunun için en etkin yöntem Fresh FMT’dir.
Frozen (Dondurulmuş) FMT, Fresh FMT’ye göre daha az etkinliğe sahiptir.
Kapsül FMT ise bunlar içerisinde en az etkinliği olan yöntemdir.
FMT Etkinliğindeki En Önemli Donör Kaynaklı Faktör Nedir?
Donörün sağlıklılık kriterleri dışında en önemli faktör donörün biyoçeşitliliği ve de mümkün olan en fazla sayıda donör kullanılarak yapılacak FMT yöntemi uygulanmasıdır.
Kolona FMT Materyali Aktarma Yöntemlerinden Hangisi Daha Etkilidir?
Kolona FMT materyali şu yöntemlerle aktarılır:
-Rektal Lavman Yöntemi
-Kolonoskopi Yöntemi
-Endoskopi Yöntemi
-Endoskopi ve Kolonoskopi Yöntemi
-Oral Kapsül Yöntemi
Bu yöntemler içinden endoskopi ve kolonoskopinin eş zamanlı olarak kullanılarak FMT materyalinin multiple bölgeye transfer edilmesi FMT tedavisinden en başarılı sonuç alınmasını sağlar.
Doç Dr Murat KANLIÖZ
Genel Cerrahi Uzmanı